DIỄN ĐÀN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

XÂY DỰNG CÔNG BẰNG THỊNH VƯỢNG NHÂN BẢN

Việt Nam mắc kẹt giữa hai siêu cường trong trò chơi quyền lực mới - Phần 4: Bài học Triều Tiên_Nguyễn Quang Dy .

E-mail Print

                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Image result for Hinh viet thư   

LTS: Vì bài tham khảo dài, nên chúng tôi xin mạn phép được chia ra làm 5 phần:


Sau hai cuộc gặp cấp cao đầy kịch tính là Kim-Moon summit (Panmuchom, April 27, 2018) và Trump-Kim summit (Singapore, June 12, 2018), người Triều Tiên đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử, có thể làm thay đổi vận mạng dân tộc và làm đảo lộn bàn cờ địa chính trị tại Đông Á. Trong bối cảnh đó, người Triều Tiên (cả Bắc và Nam) đang sung sướng và hy vọng, vì thoát khỏi bóng ma chiến tranh và đứng trước triển vọng hòa bình, thống nhất. Còn người Mỹ cũng đang thở phào vui vẻ, vì thoát khỏi cuộc khủng hoảng Triều Tiên, và đang cầm chịch cuộc chơi. Trong khi đó, người Nhật vừa mừng vừa lo, vì thoát khỏi đe dọa hạt nhân nhưng lại bị ám ảnh bởi triển vọng một nước Triều Tiên thống nhất hùng mạnh bên cạnh. Còn người Trung Quốc và Nga (Tập và Putin) vừa hậm hực vừa tiếc, vì bị gạt ra rìa cuộc chới và Trump cướp mất cái. Trong bàn cờ địa chính trị hiện nay, Trump và Moon là hai diễn viên chính (tuy bị giới hạn về thời gian và quyền lực), nhưng Kim Jong Un (và em gái Kim Jo Jong) mới là hai ngôi sao sáng “tuổi trẻ tài cao” (không bị giới hạn về thời gian và quyền lực).

Sắp tới, chưa biết câu chuyện Liên Triều (inter-Korean saga) sẽ đi về đâu trong tiến trình hòa bình và thống nhất, như “một quốc gia, hai chế độ” (hay một mô hình nào khác), nhưng chắc chắn “nhân tố Liên Triều” (in ter-Korean factor) đang trở thành trụ cột của giải pháp hòa bình và phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, có thể tác động tích cực tới bàn cờ Biển Đông. Đó là một nhân tố tối quan trọng để hòa giải dân tộc (có thể khác với kinh nghiệm Việt Nam). Không biết người Việt Nam đang nghĩ gì về “bài học Triều Tiên”? Tuy trước mắt con đường thống nhất Triều Tiên còn gập gềnh (với nhiều ẩn số) nhưng Bắc Triều Tiên đang dũng cảm thoát Trung và họ đã thấy ánh sáng ở cuối đường hầm, trong khi Biển Đông vẫn còn mờ mịt, khi Việt Nam đang “đi giật lùi” (back-tracking) để trở lại con đường hầm cũ.

Triều Tiên và bước ngoặt lịch sử

Ngày 27/4/2018 đã đi vào lịch sử Triều Tiên khi lãnh đạo hai miền gặp nhau và ký Tuyên bố chung tại Bàn Môn Điếm, khẳng định phi hạt nhân hóa hoàn toàn bán đảo Triều Tiên là mục tiêu chung của cả hai miền. Ông Kim Jong-un đã khẳng định với ông Moon Jae-in “Nếu chúng ta thường xuyên gặp nhau và xây dựng lòng tin với Hoa Kỳ, nếu kết thúc chiến tranh và cam kết không xâm lược lẫn nhau, thì tại sao chúng ta phải sống trong căng thẳng với vũ khí hạt nhân?”. Ông Kim còn cam kết “Tôi quyết sẽ không lặp lại lịch sử đau thương của Chiến tranh Triều Tiên… Tôi cam kết với ngài sẽ không bao giờ có chuyện dùng vũ lực…Cùng sống chung trên một quê hương, chúng ta không bao giờ nên để đổ máu lần nữa”. Ông Kim còn quyết định điều chỉnh lại múi giờ Bình Nhưỡng (sớm 30 phút) theo múi giờ Seoul.

Tuy Trump và Kim có thể khùng, nhưng chắc cả hai ông không muốn tự sát. Sớm hay muộn Washing ton và Bình Nhưỡng sẽ phải đàm phán trực tiếp, với vai trò trung gian của Seoul (thay vì Bắc Kinh). Có lẽ vì vậy Mà Tập Cận Bình và Kim Jong-un đã vội vã gặp bí mật tại Bắc Kinh (28/3/2018) như một cách ứng phó trước cuộc gặp cấp cao Liên Triều và Mỹ-Triều. Chắc cũng vì vậy mà Mike Pompeo đã bí mật đến Bình Nhưỡng gặp Kim Jong-un (1/4 và 8/5/2018) để chuẩn bị cho cuộc gặp cấp cao Trump-Kim (dự kiến vào ngày 12/6/2018 tại Singapore). Trong khi đó, thủ tướng Nhật Shinzo Abe đã phải vội vã tới Mar-a-Lago để gặp tổng thống Trump (17/4/2018) nhằm giải tỏa những lo ngại mới về chính trị. Tuy Donald Trump có thể tuyên bố hủy (hay hoãn) cuộc gặp Trump-Kim vì những lý do nào đó, nhưng chắc chắn cả ba phía có quá nhiều lợi ích sống còn (vital stakes) để có thể bỏ qua cơ hội này.

Khi những ngộ nhận về Bắc Triều Tiên được giải mã, người ta sẽ hiểu đàm phán trực tiếp Mỹ-Triều là kết cục tất yếu của quá trình đi tìm giải pháp để tháo gỡ bế tắc hiện nay, sau khi các bên đã hạ chủ bài cuối cùng trước khi ngã giá (nếu không muốn “già néo đứt dây”). Những căng thẳng và nguy hiểm của mối đe dọa hạt nhân Bắc Triều Tiên là hệ quả của trò chơi “bắt chẹt hạt nhân” (nuclear blackmail) hay “bên miệng hố chiến tranh” (brinkmanship) của Kim Jong-un. Đó là một ván cờ “nguy hiểm nhưng có tính toán” (a dangerously but calculated gambit). Những ai bị ám ảnh bởi cơn ác mộng Bắc Triều Tiên, khó hình dung một ngày nào đó Donald Trump (the mentally deranged dotard) sẽ gặp Kim Jong-un (the little rocket man).

Ngày 12/6/2018, như một định mệnh trớ trêu, ông Trump và ông Kim đã gặp nhau tại đảo Sentosa (Singapore) và đã ký một Tuyên bố Chung có nội dung như sau:

“Ngày 12/6 đi vào lịch sử với dấu mốc cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa lãnh đạo hai nước Mỹ - Triều. Sự kiện được tổ chức ở Singapore, được cả thế giới dõi theo từng bước… Tin chắc rằng thiết lập mối quan hệ mới Mỹ - Triều sẽ đóng góp cho hòa bình, thịnh vượng trên bán đảo Triều Tiên cũng như trên thế giới và thừa nhận rằng tin tưởng lẫn nhau sẽ thúc đẩy phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, Tổng thống Trump và Chủ tịch Kim Jong-un đã tuyên bố như sau: (1) Mỹ và Triều Tiên cam kết thiết lập các mối quan hệ mới phù hợp với mong muốn của nhân dân hai nước vì hòa bình và thịnh vượng. (2) Mỹ và Triều Tiên sẽ cùng nỗ lực xây dựng nền hòa bình ổn định và lâu dài trên bán đảo Triều Tiên. (3) Tái khẳng định Tuyên bố Panmunjom, 27/4/2018, Triều Tiên cam kết hướng tới phi hạt nhân hóa hoàn toàn bán đảo Triều Tiên. (4) Mỹ và Triều Tiên cam kết thu hồi hài cốt của tù nhân và quân nhân mất tích trong chiến tranh, bao gồm việc hồi hương ngay lập tức những người đã được xác định danh tính…

“Thừa nhận hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều đầu tiên trong lịch sử là sự kiện mở ra thời đại mới với nhiều ý nghĩa to lớn sau nhiều thập kỷ căng thẳng, thù địch giữa hai nước và để mở ra một tương lai mới, Tổng thống Trump và Chủ tịch Kim Jong-un cam kết thực hiện đầy đủ và nhanh chóng những điều khoản trong tuyên bố chung. Mỹ và Triều Tiên cam kết tiếp tục tổ chức các cuộc đàm phán do Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo dẫn đầu và quan chức cấp cao Triều Tiên có liên quan sớm nhất có thể để thực hiện những kết quả của hội nghị thượng đỉnh…”

Hầu hết các chuyên gia cho rằng nếu cuộc gặp giữa Donald Trump và Kim Jong-un mà thất bại, thì diễn biến sau đó rất khó lường. Tuy Bắc Kinh không muốn thấy cả hai miền Triều Tiên đều trở thành đồng minh hay bạn bè của Mỹ, nhưng chiến tranh Trung-Mỹ không nhất thiết phải xảy ra như là tất yếu (inevitable) vì Trung Quốc và Mỹ đều thực sự không muốn chiến tranh. Nhưng hai nước lớn đó có thể bị xô đẩy vào một cuộc chiến tranh vì một nước thứ ba (như Triều Tiên). Phải chăng vì vậy mà Graham Allison cho rằng để tránh chiến tranh, Trung Quốc và Mỹ cần xây dựng “quan hệ nước lớn kiểu mới” (a new form of great-power relations) như Tập Cận Bình vẫn mong muốn như “công thức G-2”. (How Trump Could Stumble from a Trade War Into a Real War with China, Grham Allison, National Interest, April 20, 2018).

Muốn lý giải các biến số trong trò chơi quyền lực này, cần vận dụng “logic hạt nhân” và tư duy chiến lược “phi truyền thống” (unconventional). Theo chiến lược mới (NDS) Mỹ có thể cần một đồng minh hạt nhân bên cạnh Trung Quốc để răn đe. Nhưng nếu Trump và Kim chưa hiểu hết ý đồ chiến lược của nhau, cuộc gặp Trump-Kim có thể bế tắc, hoặc phải trải qua một trò chơi cân não để thử gân nhau (kiểu “on again and off again”) như Trump nói “mọi người đều chơi cờ” (everyone plays game). Tuy mục tiêu “phi hạt nhân hóa” bán đảo Triều Tiên (denuclearization) để đánh đổi lấy cam kết an ninh và viện trợ kinh tế, không dễ như “một bữa tiệc”, nhưng Moon Jae-in và Kim Jong-un đang có cơ hội hiếm có để tạo ra một bước ngoăt lịch sử cho bán đảo Triều Tiên, nếu họ làm chủ cuộc chơi bằng xây dựng lòng tin cho một “giải pháp Liên Triều” để giảm thiểu sự phụ thuộc quá nhiều vào vai trò Mỹ hay Trung Quốc.

Trong khi Moon Jae-in có thể nắm chìa khóa cuộc chơi, và có vai trò trung gian để dàn xếp đối thoại Mỹ-Triều (như “deal maker”), Tập Cận Bình chắc không muốn bị mất vai trò nên có thể phá đám (như “deal breaker”) nếu bị Mỹ và Hàn Quốc gạt ra rìa. Ngoài ra, rủi ro có thể làm trật bánh đoàn tầu hòa bình không phải chỉ do tính khí thất thường của Trump (muốn “hòa bình trên thế mạnh”) mà còn do thái độ cứng rắn của mấy cố vấn chủ chốt phái diều hâu (như John BoltonMike Pompeo) vẫn muốn áp dụng “mô hình Libya”, làm Kim Jong-un lo ngại. Có lẽ vì vậy mà Kim Jong-un (cùng em gái Kim Yo Jong) phải bí mật bay đến Đại Liên (7-8/5/2018) để “tham khảo” Tập Cận Bình (cùng với Vương Hỗ Ninh và Vương Nghị).

Tuy Bình Nhưỡng chỉ trích John Bolton và Mike Pence về mô hình Libya, nhưng họ vẫn để ngỏ cửa đối thoại với Washington “bất kể theo cách nào và bất cứ lúc nào”. Các quan chức Mỹ, Triều Tiên và Hàn Quốc đang ráo riết chuẩn bị cho cuộc gặp Trum-Kim (vẫn dự kiến ngày 12/6 tại Singapore). Qua twitter, Trump cho biết Kim Yong Chol (phó chủ tịch Triều Tiên, nhân vật số hai) đã đến New York (29/5) để làm việc với Mike Pomeo. Tuy mục tiêu “phi hạt nhân hóa” bán đảo Triều Tiên vẫn phụ thuộc nhiều vào hai nước lớn là Mỹ và Trung Quốc, nhưng hai miền Triều Tiên đang có cơ hội hiếm có và vai trò đặc biệt trong tiến trình hòa bình này. Có lẽ vì vậy mà Moon Jae-in muốn có một cuộc họp thượng đỉnh tay ba Trum-Kim-Moon (thay vì Trump-Kim), để phát huy kết quả cuộc gặp Liên Triều (Kim-Moon) và hạn chế rủi ro cuộc gặp Mỹ-Triều (Trump-Kim). Theo Yonhap News và The Straits Times, Moon Jae-in đã đưa ra ý tưởng này với Kim Jong-un khi họ gặp nhau tại Bàn Môn Điếm (27/4/2018). Tuy chưa có cơ sở để khẳng định một cuộc gặp tay ba, nhưng đó là một sáng kiến hay.

Vấn đề là cuối cùng Mỹ có thể chấp nhận Bắc Triều Tiên sở hữu vũ khí hạt nhân hay không, và làm thế nào để đảm bảo rằng cả hai miền Triều Tiên đều là đồng minh của Mỹ, dù chưa biết hai miền có thỏa thuận để thống nhất đất nước hay không. Dù sao, chìa khóa để giải mã các ẩn số và thúc đẩy quá trình hòa bình đầy phức tạp này, dường như đang nằm trong tay ông Moon Jae-in. Nói như vậy không có nghĩa Trung Quốc dễ dàng cam chịu bị gạt ra ngoài lề. Nhưng có nhiều dấu hiệu Kim Jong-un muốn Bắc Triều Tiên “thoát Trung” và xích lại gần Mỹ, nên sẵn sàng đánh đổi lá bài “phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên” lấy đảm bảo an ninh và lợi ích kinh tế. Vì vậy, Kim Jong-un đã tuyên bố (21/4/2018) sẽ từ bỏ chương trình hạt nhân trước khi có cuộc gặp cấp cao Liên Triều và Mỹ-Triều, trong khi Moon Jae-in muốn giúp Bình Nhưỡng thoát dần khỏi ảnh hưởng của Bắc Kinh. Nếu ông Kim và ông Moon thực hiện được điều này, không những vận mệnh của hai miền Triều Tiên và bàn cờ địa chính trị tại khu vực Đông Bắc Á có cơ hội thay đổi lớn, mà còn có thể tác động tới cả khu vực Đông Nam Á.

Những biến chuyển lịch sử tại bán đảo Triều Tiên đang hóa giải dần lo ngại của Việt Nam (và ASEAN) là Mỹ có thể bỏ rơi họ hay đánh đổi lợi ích lâu dài tại Biển Đông lấy lợi ích trước mắt tại Triều Tiên, nếu khủng hoảng hạt nhân tiếp tục. Vì vây, nếu tháo được ngòi quả bom nổ chậm Triều Tiên, thì có hy vọng hóa giải được thùng thuốc súng tại Biển Đông, vì an ninh của hai khu vực này liên quan đến nhau, nhất là trong bối cảnh Mỹ đang triển khai chiến lược mới (NDS) tại khu vực Indo-Pacific. Một khi vai trò và ảnh hưởng của Trung Quốc có nguy cơ suy giảm tại bàn cờ Triều Tiên, nó có thể đem lại cơ hội mới (cũng như thách thức mới) cho bàn cờ Biển Đông. Xét cho cùng, bàn cờ địa chính trị tại Biển Đông có thể còn quan trọng hơn cả bàn cờ Triều Tiên, nhất là đối với tranh chấp lợi ích chiến lược Trung-Mỹ.

Có một nghịch lý là Bắc Triều Tiên thử tên lửa và hạt nhân đã vô tình giúp Mỹ có một cái cớ rất tốt để triển khai hệ thống tên lửa đánh chặn THAAD tại Hàn Quốc (và Nhật Bản), nhằm tăng cường sức mạnh răn đe chống Trung Quốc (và Nga). Muốn hay không Bình Nhưỡng đã vô hình trung ngầm giúp Washington trong bàn cờ chiến lược Trung-Mỹ. Phải chăng Bắc Triều Tiên phát triển tên lửa và hạt nhân không hẳn là để gây chiến với Mỹ, mà chủ yếu nhằm có được vị thế cường quốc hạt nhân để có thể tìm cách đối thoại với Mỹ. Nay Kim Jong- un đang chơi cả hai lá bài nước lớn là Trung Quốc và Mỹ, biến “Hoàng đế” Tập Cận Bình thành một lá bài trong tay mình, nên đây là một trò chơi nguy hiểm. Nếu cuộc gặp cấp cao Trump-Kim thành công thì Bình Nhưỡng có thể thoát khỏi lệ thuộc vàò Bắc Kinh. Nhưng nếu cuộc gặp thất bại thì Bình Nhưỡng sẽ đối mặt với nguy cơ bị cả Trung Quốc và Mỹ trừng phạt.

Theo Foreign Affairs, trong cuộc gặp tại Singapore, Kim đã khôn ngoan hơn Trump (outwitted). Tuy Trump làm nên lịch sử là đã vui vẻ bắt tay kẻ thù, nhưng chưa biết đó là một bước “đột phá lịch sử” (historical breakthrough) hay là môt “sai lầm lịch sử” (historical blunder). Trong khi Kim thành công, đạt được hết các mục tiêu mong muốn, thì Trump chỉ nhận được lời hứa mơ hồ là “sẽ tiến đến hoàn toàn phi hạt nhân hóa”. Nếu tình bạn (bromance) Trump-Kim không thành, thì Washington cũng khó làm gì được Bình Nhưỡng, sau chiến dịch lấy lòng thiên hạ có hiệu quả (effective charm offensive). Hiện nay, Kim được lòng người Hàn Quốc còn hơn cả Trump. Thậm chí người ta không biết Kim hay Trump muốn rút quân Mỹ khỏi Hàn Quốc. Trump bằng cách “úm” (blindsiding) Trung Quốc, Nhật, Nga khi quyết định gặp Kim Jong-un, đã tạo ra một cuộc chạy đua lấy lòng Bình Nhưỡng, làm cho Kim từ một người lâu nay bị thế giới “ruồng bỏ” (outcast) nay bỗng trở thành một người được thế giới trọng vọng. (A Historic Breakthrough or a Historic Blunder in Singapore? Daniel Russel, Foreign Affairs, June 12, 2018). Foreign Policy cũng có nhận xét tương tự “Trong khi Kim đạt được 4 mục tiêu của mình, Trump chỉ nhận được một lời hứa mơ hồ. Cuộc gặp cấp cao Mỹ-Triều tại Singapore (12/6/2018) và cuộc họp G-7 tại Quebec (8-9/6/2018) đã chứng tỏ sự thiếu nhất quán về chiến lược đến kinh ngạc và sự trống rỗng về đạo lý đến dễ sợ của chính quyền Trump”. (Kim Got What He Wanted in Singapore, Trump Didn’t, William Tobey, Foreign Policy, June 13, 2018).

(còn tiếp)
 
Nguyễn Quang Dy 
Theo Viet-studies 

Share

scroll back to top
 

TIN MỚI NHẤT